Feromonske klopke protv sušenja šuma

Šume u Nacionalnom parku Tara od vajkada su poznate kao najočuvaniji šumski kompleksi u Srbiji a po nekim pokazateljima u pozitivnom smislu i šire. U proteklim godinama slika ovih šuma na visoravnima šireg područja Tare je narušena. Ona bi se kratko mogla opisati kao „crveno zelena“ šuma.

Razlog  ovoj anomaliji  leži u ekstremnoj suši tokom letnjeg perioda 2012. godine, sa izuzetno visokim temperaturama i minimalnim količinama padavina, a prvi efekti su bili šumski požari iste godine, i već krajem  leta toplotni stres koji efektira sušenje stabala u grupi ili pojedinačno najčešće smrče i jele, a da zlo bude veće i retkih stabala pančićeve omorike.

Prema dosadašnjim opažanjima i istraživanjima velike temperature u vreme vegetacionog perioda izazivaju toplotni stres, a potom fiziološki oslabljenu šumu napadaju negativni biotički činioci. Rezultat je sušenje šuma. Ključni problem je prilagođavanje šumskih ekosistema na klimatske promene koje se odvijaju velikom brzinom. Preduzimanje odgovarajućih mera na zaštiti šuma može u izvesnoj meri da smanji ekološke i društveno-ekonomske posledice mogućeg propadanja šuma pod uticajem klimatskih promena.

Utvrđivanje mera zaštite šumskih ekosistema zahteva detaljna istraživanja uticaja regionalnih promena klime na šumske zajednice i analizu ekoloških i društveno-ekonomskih posledica propadanja šuma.

DSC_0062Od 1990 godine sve godine su imale pozitivna normalizovana odstupanja letnje temperature. Podaci koji se odnose na klizni trend temperature vazduha za područje regiona (1951. do 2005.) ukazuju da trend vrednosti ima pozitivni predznak. Intezitet mu je između 1,0 i 2,0 °C  za 100 godina. U period od 1971. do 2005. godišnja temperatura za područje se povećava intezitetom većim od 2,5 °C   za 100 godina.

Posle 1984. godine suše tokom leta su sve jače. Najintezivnije letnje suše zabeležene su 2000, 2003 i 2012 godine. Intezitet redukcije letnjih padavina, po nizovima u poslednjih 30-40 godina, iznosio je više od 20 % normale za 50 godina.

Pored ekstremnih visokih temperatura problem stvaraju i klizišta koja su evidentirana 2014 godine kao posledica velikih količina padavina u tom periodu. Šume imaju sposobnost da stabilizuju zemljište svojim korenovim sistemom. Međutim, vegetacija nije od prevelike pomoći kod velikih klizišta, jer klizna površina može da bude na dubini većoj od dubine korenja, na supstratu koji pogoduje pojavi klizišta . Tada dolazi do pokretanja većih grupa stabala. Klizišta u šumi su praćena nakrivljivanjem stabala i tu pojavu nazivamo „pijana šuma“. Upravo takva stabla su idealna za razmnožavanje potkornjaka, što stvara dodatni problem.

DSC_0060Imajući u vidu navedene činjenice, opšte stanje šuma Nacionalnog parka “Tara” je veoma zabrinjavajuće.  Stabla koja su fiziološki oslabila kao posledica klimatskih promena su veoma “atraktivna” za potkornjake. Na taj način stvorili su se  optimalni uslovi za njihovo razmnožavanje. Mnoga stabla jele, smrče koja su fiziološki slaba  od delovanja suše, požara, klizišta su pogodna mesta za njihovo razviće, tako da oni vrlo brzo  uvećavaju brojnost populacija i stupaju u prenamnoženje. Kada ih ima u tolikom broju da nemaju više pogodnog fiziološki oslabljenih  stabala za njihovo razmnožavanje, oni napadaju potpuno zdrava(vitalna) stabla.

Iz tog razloga JP „ Nacionalni Parka Tara “ je konkurisalo kod Norveške ambasade u Beogradu sa predlogom projekta „Zelena Tara“, cilj projekta je smanjenje brojnosti populacija potkornjaka pomoću feromonskih klopki.

Zahvaljujući donaciji Norveške ambasade i podrške Šumarskog fakulteta na području Nacionalnog parka Tara izvršena je akcija suzbijanja sipaca potkornjaka. Sredinom marta 2014 godine postavljeno je 1200 feromonskih klopki, zajedno sa odgovarajućim feromonima. Feromonski dispenzeri zamenjeni su sredinom juna, a sam proces monitoringa na površini od 6000 ha ugroženog dela, trajao je do kraja septembra.

DSC_0014Rezultat projekta je bio uspostavljanje normalne brojnosti sipaca potkornjaka i smanjivanje pojave  procesa sušenja stabala. Pored toga, izvršena je edukacija svih korisnika šuma i uspostavljen trajni sistem zaštite pomoću feromonskih klopki. Prilikom sprovođenja projekta za proces monitoringa sipaca potkornjaka primenjena je GIS tehnologija, gde su uz pomoć programa prikazane jačine napada potkornjaka po lokalitetima. Sama metodologija projekta je prihvaćena, primenjuje se od strane IDP-službe (Izveštajno dijagnozno prognozna), kojoj su povereni poslovi zaštite šuma na nivou Republike Srbije.

U 2014. godini nakon prebrojavanja ulova i obrade podataka uhvaćeno je preko 33 000 000 jedinki. Prema nekim istraživanjima francuskih stručnjaka samo 100 potkornjaka je u stanju da osuši jedno stogodišnje stablo, dok jedna feromonska klopka je u  stanju da uhvati na desetine hiljada jedinki potkornjaka.

Najveći ulovi sipaca potkornjaka zabeleženi upravo gde su bila značajnija sušenja stabala na početku 2013.-e godine. To su staništa sa plitkim i skeletnim zemljištem, ekspozicijama zapad-jug, pogotovo na grebenskim lokalitetima na krečnjačkoj podlozi.

U proleće 2015 godine su ponovo postavljene feromonske klopke, gde se ponovo vrši monitoring potkornjaka na području Nacionalnog parka „Tara“. Preliminarni podaci ukazuju da se brojnost ovih štetočina smanjio u odnosnu na predhodnu godinu. Pored feromonskih klopki sprovode se i niz drugih mera koje su neophodne kako bi se uspostavila prirodna ravnoteža ne samo štetočina nego i bolesti koje značajno utiču na proces sušenja.

Marko Tomić, Dipl. inž. šumarstva

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *